Trò chơi khắp thế giới: Ludo, từ Pachisi Ấn Độ đến một tỷ chiếc điện thoại
Vỏ ốc tiền và những quân cờ người sống của Akbar, bằng sáng chế Anh năm 1896, “Đừng nổi nóng” của Đức và Ludo King. Vì sao Ludo chưa nằm trong kế hoạch gần của chúng tôi — và nên chơi những cuộc đua nào thay thế.
Bài thứ ba trong loạt bài “Trò chơi khắp thế giới” nói về một trong những trò chơi trên bàn cờ nổi tiếng nhất thế giới. Nó có cả chục tên gọi: Ludo, Pachisi, Parchís, “Đừng nổi nóng”, “Ngựa con” — còn ở Việt Nam, người ta gọi nó là cờ cá ngựa. Nếu hồi nhỏ bạn từng đua quân quanh một hình chữ thập trên tấm bàn cờ bằng bìa cứng — thì đó chính là trò chơi này.
Gốc rễ Ấn Độ: Pachisi
Tổ tiên của Ludo là trò chơi Ấn Độ Pachisi. Cái tên có nghĩa là “hai mươi lăm” — số điểm của cú gieo đẹp nhất. Bàn chơi được thêu trên vải theo hình chữ thập, mỗi cánh có ba hàng ô và “nhà” nằm ở giữa. Thay cho xúc xắc, người chơi gieo sáu vỏ ốc tiền và đếm xem bao nhiêu vỏ ngửa miệng lên. Không có vỏ nào là 25 điểm, một vỏ là 10, còn lại thì được tính theo số vỏ.
Bốn người chơi, chia hai đội, mỗi người bốn quân; ở mười hai ô “lâu đài”, quân không thể bị đánh.
Có một câu chuyện đẹp: vào thế kỷ 16, hoàng đế Akbar chơi ở Fatehpur Sikri trên một bàn cờ khổng lồ bày ngay giữa sân, với những người thật làm quân. Đó là truyền thuyết hơn là ghi chép, nhưng chính những bàn cờ lớn giữa sân ấy là bằng chứng chắc chắn sớm nhất về trò chơi này ở Ấn Độ.
Nước Anh, 1896: Ludo ra đời
Năm 1896, người Anh Alfred Collier cho ra mắt một phiên bản Pachisi đơn giản hóa mang tên Ludo (tiếng Latinh nghĩa là “tôi chơi”), sau đó đăng ký bằng sáng chế với tên Royal Ludo. Vỏ ốc được thay bằng xúc xắc thường, còn chơi theo đội được thay bằng mỗi người tự chơi cho mình.
Hầu như ai cũng biết luật — đây là phiên bản phổ biến nhất, dù mỗi gia đình và mỗi nước đều có những chi tiết riêng:
- mỗi người có bốn quân cùng màu, và chúng chỉ được ra bàn khi gieo được sáu;
- gieo được sáu thì được gieo thêm, nhưng lần sáu thứ ba liên tiếp thì mất lượt;
- dừng đúng ô có quân đối thủ thì quân đó phải về chuồng;
- hai quân của bạn trên cùng một ô tạo thành chốt chặn không ai vượt qua được;
- muốn về “nhà” phải gieo đúng số. Ai đưa được cả bốn quân về nhà trước thì thắng.
Một trò chơi, mười tên gọi
Ludo lan ra khắp thế giới và ở mỗi nước lại trở thành một trò chơi “quốc gia”:
- Đức — “Mensch ärgere Dich nicht” (“Này bạn, đừng nổi nóng”). Josef Friedrich Schmidt nghĩ ra nó vào mùa đông 1907/08, và trò chơi được bán từ năm 1914; khoảng 70 triệu bộ đã được bán ra. Schmidt đã đơn giản hóa luật thành một cuộc đua gia đình nhanh gọn.
- Tây Ban Nha — Parchís, Colombia — Parqués, Pháp — “ngựa con” (petits chevaux), Thụy Điển — Fia, thủy thủ Anh — Uckers.
- Hoa Kỳ — Parcheesi và “Sorry!”, những phiên bản thương mại của các nhà phát hành lớn.
Cuộc đời thứ hai trong điện thoại
Năm 2016, studio Ấn Độ Gametion phát hành ứng dụng Ludo King, và Ludo lại trở về quê nhà — lần này trên điện thoại thông minh. Trong đợt phong tỏa năm 2020, mỗi ngày có hơn 50 triệu người chơi, và năm 2024 ứng dụng vượt mốc một tỷ lượt tải. Đây là một trong những trò chơi trên bàn cờ phổ biến nhất thế giới.
Còn ở VOG thì sao?
Tình trạng tại VOG: đang cân nhắc, nhưng Ludo không nằm trong kế hoạch gần của chúng tôi. Câu lạc bộ không tổ chức chơi ăn tiền. Chúng tôi chọn trò chơi dựa trên mức độ người chơi tự đưa ra quyết định, sự quan tâm của cộng đồng, một hình thức thi đấu phù hợp và nguồn lực để làm tốt. Với Ludo, có hai điều quan trọng:
- Thứ tự ưu tiên. Trong Ludo, may rủi đóng vai trò lớn hơn so với những trò chơi mà hiện chúng tôi đang tập trung — những trò mà điểm xếp hạng và việc phân tích ván phụ thuộc nhiều hơn vào quyết định của người chơi.
- Trò chơi đã có chỗ đứng trên điện thoại. Ludo King có một tỷ lượt tải, và thêm một Ludo nữa cũng chẳng mang lại bao nhiêu cho người chơi.
Chúng tôi sẽ quay lại với Ludo nếu thấy người chơi trong câu lạc bộ mong có nó — chẳng hạn như một trò chơi cho cả gia đình cùng trẻ nhỏ.
Chơi gì thay thế
Nếu bạn mê đua quân về nhà, chúng tôi có những cuộc đua với nhiều quyết định hơn:
- backgammon — cũng có xúc xắc, cũng “đánh quân về chuồng”, nhưng có chiều sâu mà phải mất nhiều năm mới làm chủ được;
- cờ nhảy — cuộc đua băng qua ngôi sao cho tối đa sáu người, hoàn toàn không có xúc xắc;
- Ugolki — cuộc đua cho hai hoặc bốn người trên bàn cờ đam.
Còn bản thân Ludo thì chơi hay nhất theo cách người ta vẫn luôn chơi: quanh bàn, cùng gia đình, với tấm bàn cờ bằng bìa và tiếng hô “Đừng nổi nóng!”.